Jaszczurka odrzuca ogon, żeby wyrwać się drapieżnikowi i zyskać czas na ucieczkę. Odłączony kawałek potrafi jeszcze przez chwilę się poruszać, przyciągając uwagę napastnika. U wielu jaszczurek ogon odrasta, ale są też gatunki, które tracą go na stałe. Żeby zrozumieć, jak zwierzę może pozbyć się części własnego ciała, warto najpierw zajrzeć pod łuski.
Ogon jaszczurki w skrócie
- Pierwotny ogon zawiera kostne kręgi otoczone mięśniami.
- Odrzucenie części ogona to autotomia, która może ułatwić ucieczkę.
- W badaniu ogon gekona lamparciego poruszał się nawet przez 30 minut po odłączeniu.
- U badanego gekona lamparciego najkrótszy czas dojścia do ostatniego etapu odbudowy wyniósł 25 dni.
- Odrośnięty fragment u gekona lamparciego ma podporę z chrząstki zamiast szeregu kostnych kręgów.
- Utrata ogona może oznaczać również utratę części zapasów tłuszczu.
- Gekon orzęsiony potrafi odrzucić ogon, ale go nie odbudowuje.
Budowa ogona jaszczurki
Ogon zaczyna się tam, gdzie kończy się tułów, a kręgosłup biegnie dalej. W pierwotnym ogonie jego przedłużenie tworzą kostne kręgi ogonowe. U gekona lamparciego w ich kanale biegnie rdzeń kręgowy, a wokół kręgów leżą mięśnie ułożone w powtarzające się odcinki. Pod skórą znajduje się też tkanka tłuszczowa. Jej obecność dobrze widać na przekroju grubego ogona tego gekona.
U wielu jaszczurek zdolnych do autotomii część kręgów ma poprzeczne płaszczyzny odłamania. Są to miejsca, w których ogon może rozdzielić się łatwiej niż w pozostałych odcinkach. U gekona lamparciego takie płaszczyzny przecinają środek części kręgów. Przegrody w otaczających tkankach odpowiadają ich położeniu, więc miejsce rozdzielenia można prześledzić również poza samą kością. Ta budowa tłumaczy, dlaczego ogon nie musi pękać akurat tam, gdzie drapieżnik zacisnął szczęki.
Dlaczego jaszczurka odrzuca ogon, gdy złapie ją drapieżnik?
Wyobraź sobie jaszczurkę, która zdążyła wsunąć głowę i przednie łapy między kamienie, ale wystający ogon znalazł się w pysku napastnika. Gdy ogon się odłączy, jaszczurka może przecisnąć się dalej. Autotomia działa wtedy na dwa sposoby: uwalnia zwierzę z uchwytu i zostawia drapieżnikowi poruszający się fragment. Jeśli napastnik poświęci mu uwagę, jaszczurka zyskuje dodatkowy czas na schowanie się.
U gekona lamparciego odrzucony ogon nie ogranicza się do delikatnego drżenia. W nagraniach z eksperymentu wychylał się na boki, a czasem odpychał końcem od podłoża i podskakiwał. Taki ruch może odciągnąć wzrok napastnika od uciekającego zwierzęcia. Nagrania pokazują, co potrafi odłączony ogon, ale nie mówią, ile ataków kończy się dzięki temu ucieczką. Znaczenie ma choćby to, którą część ciała drapieżnik zdołał pochwycić.

Jak jaszczurka odłącza ogon i dlaczego ten nadal się rusza?
U gatunków z płaszczyznami odłamania wewnątrz kręgów ogon rozdziela się w jednym z przygotowanych do tego miejsc. U innych jaszczurek może oddzielić się między sąsiednimi kręgami. U gekona lamparciego przy tętnicy ogonowej znajdują się mięśniowe zwieracze. Po odłączeniu fragmentu zamykają naczynie po stronie ciała i ograniczają krwawienie. Taki sposób oddzielenia odcinka różni się więc od przypadkowego urazu z rozległym uszkodzeniem okolicznych tkanek.
Skąd bierze się ruch, skoro ogon leży już obok zwierzęcia? W odłączonym fragmencie pozostają mięśnie oraz część rdzenia kręgowego. Zlokalizowane tam obwody nerwowe mogą jeszcze pobudzać mięśnie bez sygnału z mózgu. Badacze rejestrowali ich aktywność za pomocą elektrod i porównali ją z ruchem na filmie. U badanych gekonów lamparcich ruchy dochodziły nawet do 30 minut, a niektóre podskoki miały około 3 cm wysokości. Te liczby opisują obserwacje w badaniu, więc w terenie ogon nie musi ruszać się ani tak długo, ani równie widowiskowo.
Jak długo odrasta ogon jaszczurki?
W badaniu nad gekonem lamparcim najkrótszy czas dojścia do ostatniego z siedmiu opisanych etapów regeneracji wyniósł 25 dni przy temperaturze otoczenia około 24°C. To wynik dla konkretnego gatunku i warunków badania. U innych jaszczurek odbudowa może trwać miesiącami. W jednym z badań zestawionych w przeglądzie naukowym odrośnięty odcinek scynka osiągał około 6,5 cm po 50 dniach w cieplejszej porze roku. W chłodniejszej porze podobną długość notowano po 90 dniach.
Początkowo zamyka się rana, a pod świeżo odtworzonym naskórkiem gromadzą się komórki, z których powstanie nowy odcinek. To skupisko nazywa się blastemą. Gdy po jakimś czasie na końcu kikuta widać niewielkie uwypuklenie, odbudowa jest już w toku. Dopiero później nowy fragment się wydłuża, a jego skóra nabiera własnego wzoru łusek.
Na tempo wpływa gatunek, a także warunki, w których zwierzę żyje. Znaczenie ma temperatura otoczenia, bo jaszczurka czerpie ciepło z zewnątrz i jej procesy fizjologiczne zależą od temperatury ciała. Ważne jest również to, co autorzy obserwacji uznali za koniec odrastania. Moment, w którym widać pierwszy nowy fragment, i osiągnięcie przez niego dojrzałej budowy to dwa odległe etapy.
Czym odrośnięty ogon różni się od pierwotnego?
Największą różnicę widać na przekroju. U gekona lamparciego nowy odcinek ma wewnątrz ciągłą podporę z chrząstki zamiast szeregu osobnych kostnych kręgów. Kręgi są nadal obecne w zachowanym fragmencie pierwotnego ogona, więc oba typy budowy mogą występować obok siebie. Nowy odcinek ma własne mięśnie i dopływ krwi, dlatego może się zginać i uczestniczyć w ruchu ciała. Układ mięśni w odrośniętej części różni się jednak od ich układu w pierwotnym ogonie.
Zmianę można dostrzec również bez oglądania wnętrza. U gekona lamparciego na pierwotnym ogonie widać większe, wypukłe łuski rozłożone wśród drobniejszych. Powierzchnia odrośniętej części wygląda bardziej jednolicie, bo takich wypukłości tam nie ma. Kolor i przebieg plam też mogą się zmienić. Z tego powodu granica między starym a nowym fragmentem czasem jest czytelna już na zwykłym zdjęciu.
Jak utrata ogona wpływa na życie jaszczurki?
Odrzucenie ogona może uratować życie podczas ataku, ale później zwierzę odczuwa jego brak. U części gatunków po autotomii spada prędkość sprintu. Niektóre osobniki trzymają się wtedy bliżej szczelin albo wcześniej zaczynają uciekać, gdy coś się do nich zbliża. Zachowanie zależy od gatunku i od tego, ile ogona zostało. U dwóch jaszczurek, z których jedna straciła tylko końcówkę, a druga większą część, skutki mogą się więc różnić.
Gekon lamparci odkłada w ogonie tłuszcz. Gdy odrzuci dużą część ogona, traci część zgromadzonego zapasu energii. Samo wytworzenie nowych tkanek też pochłania energię, którą w innych warunkach zwierzę mogłoby przeznaczyć np. na wzrost. Po autotomii zmienia się więc nie tylko wygląd jaszczurki, lecz także to, jak gospodaruje zasobami w okresie gojenia i odrastania ogona.
Przy okazji warto rozróżnić utratę ogona od wrodzonego skrócenia. U niektórych psów szczenię rodzi się z krótkim ogonem, ponieważ taką cechę odziedziczyło. NaŁamach opisuje przykłady tej budowy i różnice, które mogą występować nawet w obrębie jednego miotu. Więcej na ten temat można przeczytać tutaj – https://nalamach.pl/rozne/zwierzeta/pies-bez-ogona-przeglad-ras-oraz-rzadkie-przypadki.
Ciekawostki o ogonach jaszczurek
Gekon orzęsiony może odrzucić ogon, ale ten już mu nie odrośnie. To szczególnie ciekawe, bo końcówka jego pierwotnego ogona ma powierzchnię czepną. Przy wspinaniu pomaga mu przytrzymać się podłoża. U blisko spokrewnionego gatunku Correlophus sarasinorum ogon potrafi odrastać. Samo podobieństwo dwóch jaszczurek nie wystarcza więc, by przewidzieć, co stanie się po autotomii.
U gekona orzęsionego rana po odrzuceniu ogona może się zagoić, choć nie pojawi się rosnąca końcówka. To rozróżnienie wyjaśnia, czemu odpowiedź na pytanie o odrastanie ogona jest inna niż odpowiedź na pytanie, czy jaszczurka umie go odrzucić.
Ogon potrafi odrzucić również padalec zwyczajny. Z wyglądu łatwo wziąć go za węża, choć jest beznogą jaszczurką. U padalca ogon ma ograniczoną zdolność odrastania, a odbudowany fragment może pozostać bardzo krótki. Jeśli interesuje Cię, jak bardzo wygląd ogona różni się u innych gatunków, zajrzyj też do ciekawostek o zwierzętach bez ogona.

Po utracie ogona wszystko zależy od gatunku
Widok jaszczurki z krótkim ogonem sam w sobie niewiele mówi o tym, kiedy go straciła i czy urośnie on jeszcze bardziej. U jednego gatunku krótki odcinek może być początkiem odbudowy. U innego tak będzie wyglądał już do końca życia. Nawet dobrze odrośnięty ogon zachowuje ślad po utracie w swojej budowie wewnętrznej. To właśnie dlatego obserwacja samej długości daje tylko część odpowiedzi, a rozpoznanie gatunku pozwala powiedzieć znacznie więcej.
Źródła
- K. E. McLean i M. K. Vickaryous, A novel amniote model of epimorphic regeneration: the leopard gecko, Eublepharis macularius, https://bmcdevbiol.biomedcentral.com/counter/pdf/10.1186/1471-213X-11-50
- Timothy E. Higham i Anthony P. Russell, Flip, flop and fly: modulated motor control and highly variable movement patterns of autotomized gecko tails, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2817253/
- James I. Barr, Catherine A. Boisvert i Philip W. Bateman, At What Cost? Trade-Offs and Influences on Energetic Investment in Tail Regeneration in Lizards Following Autotomy, https://www.mdpi.com/2221-3759/9/4/53
